Պատմության արահետներով

Պատմության արահետներով
«Ազգ», 28 օգոստոսի, 2007թ

Օրերս լույս տեսավ բանասիրական գիտությունների թեկնածու, բանաստեղծ և արձակագիր Ժաննա Հակոբյանի «Ղարաբաղի ճակատագիրը» պատմավեպը, որի նյութը վերցված է 18-րդ դարում օտար բռնապետության դեմ Արցախի հայության մղած ազգային ազատագրական պայքարի պատմությունից: Նա առաջին կին-պատմավիպասանն է մեր գրականության մեջ: Կարծում ենք՝ գիրքը հրատարակվել է ճիշտ ժամանակին, քանի որ պատմավեպի առանձնահատկություններից մեկն այն է, որ պատմական էական նշանակություն ունեցող դրվագների միջոցով շ առաջ է քաշվում տվյալ հասարակությանը հուզող, արդիական խնդի այս գրքում: Այս օրերին էլ, երբ Թուրքիան ոչ միայն չի կամենում ընդունել Հայոց ցեղասպանությունը, այլև Ադրբեջանի հետ առաջ է քաշում ազատագրված տարածքների հետ վերադարձնելու խնդիրը:
Հեղինակի նպատակն է իր վեպի միջոցով կրկին ապացուցել, որ Ղարաբաղը միշտ էլ լինելով Հայաստանի անբաժանելի մասը, դարեր ի վեր ստիպված է եղել պայքարել օտար զավթիչների դեմ:

Կարդալ...


Իսկ թե ինչպես են առաջին անգամ թուրքերը հայտնվել Ղարաբաղում և ինչպիսի քաղաքականություն է տարվել դեռ այն ժամանակներում, այդ հարցերի պատասխանները կարող ենք գտնել այս գրքում: Վեպը կառուցվել է պատմական ճշգրիտ փաստերի հիման վրա: Սյուժեի հիմքում ընկած են համեմատաբար ոչ մեծ ժամանակահատվածի իրադարձությունները /1787-1797թթ./: Որպես հիմնական աղբյուր են ծառայել Րաֆֆու, Լեոյի աշխատությունները: Սակայն նրա ձեռքի տակ են հայտնվել հիշյալ պատմաբանների կողմից չհայտնաբերված նյութեր /Մ.Յ.Ներսեսով, Հ.Շուշեցի/, որոնք պարսկերենից հայերեն են թարգմանվել մեր օրերում:
Հեղինակը նաև անվերջ քննության է առել կոնկրետ դարաշրջանին վերաբերող նյութերը՝ օգտվելով գրադարաններից, Մատենադարանի կաթողիկոսական մատյաններից, մատենագիտական հարակից նյութերից /ռուսական, վրացական/: Այսպիսով, Հակոբյանին հաջողվել է գեղարվեստական խոր ընդհանրացման հասնել՝ արտացոլելով դարաշրջանի տիպական առանձնահատկություններն ու մարդկային բոլոր հարաբերությունները: Ազատ լինելով պատմական անցքերը վերաիմաստավորելու իր ստեղծաագործական երևակայության մեջ՝ նա շունչ ու հոգի է տվել պատմական անցքերին ու դեմքերին: Ստեղծելով հոգեբանական յուրօրինակ խորություն ու մտածելակերպ ունեցող բազմապիսի կերպարներ /թուրք խաներ, հայ մելիքներ, զորավարներ, եկեղեցականներ, գյուղացիներ, կանայք/, ներկայացրել է նրանց նիստուկացը, տարազը, սովորությունները: Յուրաքանչյուր հերոս ունի իր ճակատագիրն ու աշխարհայացքը: Բոլոր հերոսներն էլ առնչվում են պատերազմի հետ և գրողի տեսանկյունից մարդը գնահատվում է միմիայն պատերազմին ունեցած իր մասնակցությամբ: Վեպում պատկերված ռազմի տեսարանները խորապես կրում են ժամանակի ոգին:
Տրված են նաև Ղարաբաղի բնության, հայտնի եկեղեցիների /Գանձասար, Ամարաս, Գտչավանք և այն/ նկարագրությւոններըև ստեղծման պատմությունը: Էական է նաև ղարաբաղյան բարբառի, ժողովրդական ասացվածքների, իմաստուն արտահայտությունների ճաշակով և տեղին օգտագործումը խոսքի մեջ: Գրքում ուրույն տեղ ունեն սիրային տեսարանները: Սիրահարվում են ինչպես մելիքները, այնպես էլ հասարակ մարդիկ, և ընթերցողն ականատես լինելով նրանց անկեղծ խոհերին ու հոգեկան լարումներին՝ ինքնըստինքյան լցվում է անանուն մի կարոտով/տես՝ «Թաքուն սիրո տվայտանքները», «Պատիժ սիրո դիմաց», «Հավերժությունն էլ ինձ չի հերիքի», «Պատերազմները չնչին են սիրո կողքին», «Աղավնու հայտնության խորհուրդը» գլուխները/:
Պատմավեպի սյուժեն միագիծ չէ: Ղարաբաղի հինգ մելիքություններին զուգահեռ պատկերված են ռուսական, վրացական արքունիքների, Երևանի և Գանձակի խանությունների կյանքի նկարագիրը: Ի դեպ, եթե հայրենասեր հերոսների նպատակն էր Ղարաբաղի անկախ մելիքությունների վերականգնումը, օտար բռնապետներից ազատագրված հայրենի հողի պաշտպանությունը, ապա, ընդհակառակը, թշնամիների ու դավաճանների ցանկությունն էր ավելի մասնատելու երկիրը: Եվ օտար զավթիչների դեմ մղվող հերոսամարտերում ոչ միայն շողում է ղարաբաղցի զինվորի դյուցազնական սուրը, այլևպակաս կարևոր չէ հեղինակի հայրենանվեր խոսքը /տես՝ «Հերակլ արքայի արշավանքը», «Հաղթանակ աստղալույսի ներքո», «Դամոկլյան սուր Ղարաբաղի վրա», «Մելիք Մեջլումի մահը» և այլն/: Ցավոք, վեպում ընդգրկված ժամանակաշրջանը բավականին տխուր ու ծանր ժամանկահատված էր Ղարաբաղի համար, քանի որ 18-րդ դարի երկրորդ կեսից մելիքներն անգամ կորցրել էին իրենց կիսանկախ վիճակը և երկրում տիրում էր երկպառակությունը ինչպես մելիքների, այնպես էլ կաթողիկոսների շրջանակներում: Ահա ինչու թշնամուն հաջողվում էր քայլ առ քայլ ավերել Ղարաբաղը: Հեղինակի հիմնական նպատակն է մատնանշել, թե ինչպիսի աղետներ է բերել մասնատվածությունը մեր ազգին: Ուստի շրջապատված լինելով թշնամիներով՝ մեզ անհրաժեշտ է միավորվե, այլ ոչ թե ախոյաններ փնտրել մեր մեջ: Հետևաբար, այստեղից էլ դասեր պիտի քաղենք: Այդ դասերից կարևորն այն է, որ յուրաքանչյուր ազգ իր ազատությունը նվաճում է սեփական ուժերով, միաբանությաբ: Ժաննա Հակոբյանի վիպական աշխարհի գաղափարական ենթատեքստը շրջված և ուղղված է ներկային: Ահա ինչպես է վեպի գլխավոր հերոս մելիք Մեջլումը իր որդուն՝ Հաթամին խրատներ տալիս. «…Իմացած եղի´ր, որ հայերն ամեն ինչով հանդերձ, խաղաղասեր են, սակայն պատերազմելիս կրկնակի քաջ են, աներկյուղ, կրոնասեր: Ու մենք, անշուշտ, մի օր անպայման կհաղթենք, քանզի Իբրահիմ խանին չպապալել՝ կնշանակի մահվան դատապարտել ողջ Ղարաբաղի ժողովրդին: Եթե մեզ չհաջողվի իրականացնել մեր իղձը, այդ ծանր պարտականությունը կընկնի քո և քո հետնորդների ուսերին: Մշտապես հիշի´ր, որ յուրաքանչյուր հայ երիտասարդ իրեն պատասխանատու պիտի զգա հարազատ ժողովրդի առաջ: Հետևաբար, դուք ձեր նախապապերի, պապերի հայրերի օրինակով պարտավոր եք ցմահ սուրը պատյան չդնել…»:
Պատմավեպը կարդացվում է մեծ լարվածությամբու հետաքրքրությամբ՝ մեկ շնչով: Հուսանք, որ այն կդառնա այսօրվա ընթերցողի գրասեղանի սիրված գրքերից մեկը:

Վաղինակ Տերտերյան

Փակել